सडकमा माग्दा माग्दै बसेको प्रेमले ओखल्ढुङ्गाकी जुनालाई बनायो ‘साहुनी’ !

काठमाडौं – ओखल्ढुङ्गाकी जुना कुमारी न्यौपानेको जीवन अहिले तानाव मुक्त छ।कुनै बेला सडकमा मागेर गुजारा गर्ने उनी अहिले साहुनी बनेकी छन्। उनले मागेर गुजारा गर्दागर्दै अर्का मागेर गुजरा गर्नेलाई पनि साहु बनाइन्। माग्दा माग्दै उनीहरुबीच बसेको माया प्रितिले अन्ततः दुबैलाई साहु र साहुनी बनायो। २०६६ सालमा काठमाडौं आएपछि जुनाको जिन्दगी नै परिवर्तन भएको छ।

उनी फूल बेच्ने काम गर्छिन् भने उनका श्रीमान दाउरा बोक्ने काम गर्छन्। उनीहरुका आफ्ना सन्तान छैनन् । उ नीहरु कहिले घर पनि जाँदैनन् । जुना कुमारी न्यौपाने गरिब परिवारमा जन्मेकी हुन्। गरिब भएका कारणले उनले शिक्षा हासिल गर्न पाइनन् । उनको बाल्यकाल दुःख कष्ट गरेर गयो। सानैदेखि घाँस दाउरा, अरुको खेतालो गएर, गाईवस्तु चराएर उनको बाल्यकाल वित्यो। उनले कहिल्यै बाल्यकालका रमाइलो के हो अनुभुति नै गर्न पाइनन्।

कहिले कतै घुम्न पनि गइनन्।विस्तारै उनको उमेर बढ्दै गयो। उ मेरसँगै उनी ठूली हुँदै गइन्। गाईवस्तु चराउँदाको उनको एउटा मिल्ने केटा साथी थियो। दिनदिनै सँगै हुन थालेपछि उनीहरु एकअर्काको नजिक भइसकेका थिए। यस्तैमा एकदिन उनीहरु बीच शारी रिक सम्बन्ध भयो। उनी गर्भवती भइन्। यो कुरा उनको केटा साथि लाई भन्दा उनले यो कुरामा विश्वास मानेनन् र बोल्न नै छाडे।

उनी गर्भवती भएको बिस्तारै सबैलाई थाहा हुँदै गयो। घरमा थाहा पाएपछि उनलाई सबैजनाले पिटे र कसको भुँडी बोकिस् भनेर कराए । चरम यातना पश्चात उनको गर्भ खेर गयो। त्यो घटना पछि उनलाई गाउँमा बस्न मन लागेन । आफूले जेनतेन बचाएर राखेको पैसा बोकी उनी काठमाडौं आइन्। काठमाडौं त उनी आइन् तर कहाँ जाने के गर्ने थाहा नै थिएन। भर्खरै गर्भ गएर कमजोर भएका कारण उनले कठिन काम पनि गर्न सक्दिैनथिन्।

गाउँमा हुँदा उनले पशुपतिनाथको नाम सुनेकी थिइन् । सबैलाई सोध्दै उनी पशुप तिनाथ मन्दिर पुगिन्। उनले त्यहाँ धेरै मान्छेहरु माग्न बसेको देखिन्। उनीसँग पनि पैसा कमाउने अरु केही उपाए थिएन त्यही भएर उनी पनि माग्न थालिन्। दिनभरी मागेर अनि राती भएपछि त्यतै सुत्न थालिन्। माग्ने क्रममा उनको भेट भयो राम न्यौपानेसँग। राम पनि त्यहाँ धेरै पहिलादेखि माग्दै आएका थिए। उनको एउटा खुट्टाले राम्ररी काम गर्दैनथ्यो।

उनलाई पनि सहाराको खाँचो थियो। दुबैले बिस्तारै एकअर्काको सहारा भेटेको महसुस गर्दै गए।बिस्तारै उनीहरु आ–आफूले मागेको पैसा एकअर्कालाई बाँडचुड गर्न थाले । एकै भाँडोमा पकाएर खान थाले। खाएर बचेको पैसा जम्मा गर्न थाले । दुईजना मिलेर जम्मा गरेको पैसा ५ हजार पुग्यो। त्यसपछि केही गर्ने सोंच गरे। त्यती पैंसाले अरु केही गर्न मिल्दैन थियो। त्यही भएर उनीहरुले फूल बेच्न थाले। फूल बेच्न थालेपछि उनीहरुसँग झन् धेरै पैसा उठ्न थाल्यो।

कोठाभाडा तिर्ने पैंसा जम्मा हुन थालेपछि त्यही नजिकै कोठा लिएर बस्न थाले। त्यो बेलासम्म उनीहरु राम्रा साथी मात्र थि ए।उनले गाउँमा घटेको घटना भुलेकी थिइनन् र रामले पनि साथिको नजरले बाहेक अरु नजरले कहिले हेरेको थिएन। तर सँगै बस्न थालेपछि रामले एकदिन बिहे गर्ने कुरा गरे। सुरुमा त उनलाई कस्तो कस्तो लाग्यो तर अब सबै कुरा सँगै गर्न थालेपछि बिहे गर्नु नै ठिक हो जस्तो उनलाई पनि लाग्यो।

आखिर पछि एक्लै बस्नुभन्दा उसँगै बस्नु नै सही हो जस्तो लाग्यो र उनीहरुले गुहेश्वरीमा गएर विवाह गरे। अहिले उनीहरुको विवाह भएको १० वर्ष भयो। उनीहरु एकदम खुसी छन्। उनीहरुका आफ्ना सन्तान छैनन्। होस् भनेर पनि उनीहरु चाहदैनन् । आफ्नो घर परिवार हुँदा त यो हालत छ झन् उनीहरुसँग त केही छैन पछि गएर के हालत होला भनेर डर लाग्ने कुरा जुनाले बताइन।

अहिले उनका श्रीमान आफूले सकेको दाउरा ओसार्छन् र उनी फूल बेच्ने काम गर्छिन। आफूले सकेको उनीहरुले खातामा पैंसा जम्मा गरेका छन्। बितेका घटनाको बारेमा उनका श्रीमानलाई केही थाहाछैन र उनलाई पनि श्रीमानको बारेमा केही थाहा छैन। उनीहरु ले एकअर्कालाई सोधेका पनि छैनन् र सोध्न पनि नसोध्ने उनी बताउछिन्।पशुपतिनाथले जुराएको जोडीलाई जुनाले पशुपतिनाथलाई नै सुम्पेकी छिन्।

जिन्दगीमा उनले धेरै माया गर्ने श्रीमान पाएकी छिन्। ‘खान लाउन पाएकी छुँ यो भन्दा धेरै केही चाहिँदैन।’, उनी भन्छिन् । बितेका घटनामा उनलाई कहिल्यै पछुतो नभएको उनी बताउछिन् । सायद उनको जीवनमा त्यो घटना नभएको भए आज उनले यति राम्रो जिन्दगी पाउने थिइनन्। माग्नेबाट सुरु भएको नयाँ जीवन फूलको साहुनी भएर फूलेको छ।

यो पनि पढ्नुस

हातको मैला सुनको थैला के गर्नु धनले, साग र सिस्नो खाएको बेस आनन्दी मनले’ महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाका यी पंक्तिमा मात्रै सीमित रहेन अहिले सिस्नोको चर्चा । कुनै बेला गाउँघरमा दुई छाक खानाको जोहो गर्न नसक्नेहरूले समेत तुच्छ खानाको रूपमा लिने गरेको सिस्नो अहिले शहरका ठूला–ठूला डिपार्टमेण्ट स्टोर, तारे होटल, रेष्टुँराहरूमा महँङ्गो खानाको परिकारमध्येमा पर्न थालेको छ ।

घरभित्र छिराउन मिल्दैन भनिने सिस्नो अहिले डिपार्टमेण्ट स्टोरहरूमा सजिएर दिनमै हजारौं रूपैयाँ बराबरको बिक्री हुन थालेको छ । सिस्नोको उत्पादन, प्रशोधन र बिक्री गर्दै आएको सुनसरीको हिमालयन एग्रो प्रोडक्टले देशका मुख्य शहरहरूमा सिस्नो पाउडर पुयाइसकेको छ ।

राजधानीमा मुख्य कार्यालय रहेको सो कम्पनीले सिस्नो पाउडर देशभित्रमात्रै नभई अमेरिका, बेलायत, जापान, हङकङ, कोरियालगायतका मुलुकहरूमा पु¥याइसकेको छ ।

गोरखा, सिन्धुपाल्चोक, दोलखालगायत देशका विभिन्न ग्रामीण मुलुकहरूमा रहेका विभिन्न सहकारीहरूले सङ्कलन गरेको सिस्नोलाई राजधानीमा ल्याएर प्रशोधन गरी प्याकेजिङ र ब्राण्डिङमा जुटेको हिमालयन एग्रो प्रोडक्टले तयार गरेको रावा नामक ब्राण्डको सिस्नो सुप र चिया अत्यन्तै लोकप्रिय रहेको दाबी गर्छन् प्रबन्ध निर्देशक विशाल राई । वार्षिक ६० देखि ७० लाखको सिस्नो पाउडर बिक्री गर्दै आएका राईले यसकै आन्तरिक र बाह्य बजार विस्तार गर्नेतर्फ लागेको बताउँछन् ।

सिस्नो पछिल्लो समयमा सिस्नोको महत्वलाई बुझेर यसको कारोबारमा ओइरिने सङ्घ-संस्थाहरूको पनि लर्को लागेको छ । त्यसमा गाउँघरमा विभिन्न आमा समुह, सहकारीहरूले सिस्नोको प्रशोधनमा जुटेका छन् भने शहरमा दर्जनौं सङ्घरसंस्था र कम्पनीहरुले विभिन्न ब्राण्डबाट सिस्नोको कारोबार गरिरहेका छन् ।

खेती गर्न र स्याहारसुसार गर्न नपर्ने जंगल, भीर र पाखामा त्यत्तिकै खेर गइरहेको सिस्नोबाट बनेको धुलो राम्रो मूल्यमा बिक्री हुनका साथै विदेश समेत निर्यात हुन थालेपछि सिस्नो उत्पादन र प्रशोधनमा लागेकाहरू पनि हौसिन थालेका छन् । सिस्नोको धुलोलाई दाल, ढिंडो, सुपको रूपमा बनाएर खाने गरिन्छ भने हरियो सिस्नोको मुन्टा तरकारीको रूपमा खानेहरूको सङ्ख्या बढ्दो छ । सिस्नो पोषिलो हुनुका साथै शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बृद्धि गर्ने भएकाले पनि यसको माग बढेको छ ।

मुलुकमा चुलिंदै गएको व्यापार घाटालाई कम गर्न र अर्थतन्त्रलाई माथि उठाउन धेरै ठूलो कायापलट गर्नुपर्दैन । केबल जहाँ जे उत्पादन भइरहेको छ, जहाँ जुन स्थानमा जे कुराको सम्भावना हुन्छ त्यसलाई बुझेर आवश्यक व्यवस्थापन गर्न सके धेरै हुन्छ । सिस्नोको झार मुलुकका पहाडी क्षेत्रमा जहिंतहीं पाइन्छ ।

गाउँघरमा पाइने सिस्नालाई गाईवस्तुको लागि खोले वा गरिबहरुले दाल र सागको रुपमा प्रयोग गरिरहेको पाइन्छ । खाद्यान्नको अभावमा प्रकृतिले दिएको सिस्नोको प्रयोग भएको पाइन्छ । तर पछिल्लो समय सिस्नो औषधि सावित भएपछि यसको माग विदेशमा निकै महँंगो दरमा भएको पाइन्छ । धनीहरुले यसलाई बढी प्रयोग गरिरहेका छन् ।

सिस्नोलाई गुणस्तरीय औषधिय गुणलाई स्वदेशी बजार चिनाउनमात्रै सकियो भने यसको उपयोगिता बढेर आर्थिक क्रियाकलाप बढ्छ । यसको विदेशमा हुने माग बमोजिम निकासी गर्न सक्यौ भने नेपालले अहिले झेल्दै आएको व्यापारघाटाबाट बनेको घाउलाई मल्हम लगाउन सकिन्छ । हामी कहाँ अथाह मात्रामा विभिन्न फाईदाजनक बहुमूल्य जडिबुटीको सम्भावना रहेको छ । तर त्यसको पहिचान हुन नसक्नु अहिलेको विडमम्बनाको रुपमा लिनुपर्छ । सजिलै पाइने देशको जुनसुकै ठाउँमा उत्पादन गर्न सकिने सिस्नोलाई विभिन्न तरिकाबाट प्रयोग गर्न सकियो भनेमात्रै पनि यसैबाट देशमा निकै नै धन कमाउन सकिन्छ ।

सिस्नो जहाँ कही पनि पाइन्छ तर त्यसलाई अहिलेको अवस्थामा पनि गाईवस्तुको खोलेको रुपमा प्रयोग भईरहेको हामीले पाएका छौं । अमेरिका, बेलायतजस्ता देशमा सुप, तरकारी, चिया, जुस, औषधि आदि विभिन्न रूपमा सिस्नुको पात तथा जराको प्रयोग गर्दै आइएको छ । यसका साथै सिस्नोको प्रयोगबाट अन्य फाइदा पनि प्राप्त गर्न सकिन्छ।

सिस्नोको नाम सुन्नासाथ हामी हरियो पात भएको काँडे घाँसलाई सम्झिन्छौ । सिस्नोसँग परिचित भएकाले त अझै यसलाई पोल्ने घाँसका रुपमा चिन्दछन् । हालैको एउटा अनुसन्धानले गाउँघरमा पाइने सिस्नु मानव स्वास्थ्यका लागि मात्रै नभई जीवजन्तुको लागि पनि बहुउपयोगी रहेको देखाएको छ । सिस्नोको मुन्टालाई दानाका रूपमा खुवाएको कुखुराले तुलनात्मक रूपमा धेरै अण्डा पार्ने, मासु स्वादिलो हुने र अण्डासमेत गुणस्तरीय हुने देखिएको छ ।

साथै सिस्नोबाट तयार पारेको दाना खाएको कुखुराले साधारण दाना खाएको कुखुराले भन्दा दोब्बर बढी अण्डा दिने गरेको पनि अनुसन्धानबाट खुलेको छ । सिस्नो खुवाएको बंगुरको तौल नखुवाएको भन्दा धेरै भएको र मासुसमेत स्वस्थ्य रहेको पाइएको छ । त्यसैगरी सिस्नुलाई दानाको रूपमा खुवाइएको गाईको दूधको परिणाम र दूधमा चिल्लो पदार्थको मात्रसमेत उल्लेख्य बृद्धि हुने गरेको अनुसन्धानले प्रमाणित गरेको छ । सिस्नु खाँदा हाडजोर्नीलगायतका शरीरका विभिन्न रोगको निदान हुने विश्वास गरिन्छ ।

सिस्नोमा के के पाइन्छ ? रायोको सागमा ३ सय ५० आई.यू.भिटामिन मात्रै पाइन्छ भने सिस्नोमा १२ सय आई. यू. भिटामिन ए, र भिटामिन सी अत्यधिक रुपमा पाइन्छ । तस्तै आइरन, फमिक एसिडलगायतका अन्य तत्वहरु पनि यसमा पाइन्छन् । भिटामिन पाइने अन्य तत्वहरु भन्दा सिस्नोमा सबभन्दा बढी भिटामिन हुन्छ ।

सिस्नोको नियमित प्रयोगबाट किड्नीको समस्या, पिसाब पोल्ने, दम, बाथ रोग, डाइटब्यालेन्सलगायत रगत उत्पादन गर्ने, रगतमा हेमोग्लोबिनको मात्रा बढाउने काम गर्छ । यसका साथै सिस्नोको मेहन्दी बनाएर कपालमा लगाउँदा कपाल झर्नबाट रोक्छ भने कपालको चाँया पनि हटाउँछ । महिनावारी अनियमीत हुने ग्यास्ट्रिक, स्त्रीरोग, बाथ, खाना नरुच्ने, मधुमेह, उच्च रक्तचाप, सुगर, जण्डिस, प्यारालाइसिस, पथरी, ग्याष्टिक, बाथ, अल्सर, कब्जियत, पायल्स, मधुमेह, जुका, युरिक एसिड, मुत्ररोगी, रक्तअल्पता, नपुसंकता, बाझोपन भएका बिरामीलाई उपयोगी मानिन्छ ।

त्यसैगरी पुरुषको शुक्रकिट उत्पादन, भाँचिएको र मर्केको हाडहरुलाई जोडन, आँखालाई तेजिलो र अनुहारलाई चम्किलो, शरिरलाई फुर्तिलो, छरितो र आकर्षक बनाउन, ढाँड दुख्ने, घुँडा र जोर्नी दुखेको, झस्को पसेको, सर्को पसि सोला हान्ने जस्ता रोग निको पार्न सिस्नोको पाउडर प्रयोग हुने गरेको छ । यसलाई झोल बनाएर खाना सँगै प्रयोग गर्न पनि सकिन्छ र उमालेर खान सकिन्छ । यसमा हुने रौ जस्तो झुसमा हुने फर्मिक अम्लले पोल्ने र हिस्टामाइनले सुन्निने भएकोले पीडादायक हुन्छ तर पानीमा उमालेपछि ती तत्वहरू नास भएर जान्छन् ।

यसको सोहि दुर्गुणको कारण पहिले पहिले यातना दिन तथा सजाय दिन यसको प्रयोग गरिन्थ्यो । यसमा हुने भिटामिन ए, भिटामिन सी, भिटामिन डी लौहतत्व, पोटासियम, म्यागानिज, क्याल्सियम जस्ता पौष्टिक पदार्थको कारण उत्तरी तथा पूर्वी युरोपमा यसको झोल लामो समयदेखि प्रचलित रहेको छ । यसमा २५५ सम्म प्रोटिन हुन्छ त्यसैले यो शाकाहरीहरूको लागि अति उत्तम भोजन हो । सिस्नोको प्रयोग गर्ने विधि १० ग्राम सिस्नोको धुलोलाई २ सय मिलिलिटर तातो पानीमा मिसाएर रातभरि भिजाएर छोडिदिने र बिहान खाली पेटमा खाने । यसरी नियमित रुपमा प्रयोग गर्दा छोटो समयमै यसबाट फाईदा लिन सकिन्छ ।

मानिस स्वस्थ रहनका लागि पनि भित्री पेटको सफाई अनिवार्य हुन्छ यसको लागि सिस्नो भन्दा उत्तम विकल्प अरु केही हुन सक्दैन । शरिरका भित्री अंगहरुको सफाइ गर्ने उपाय सजिलो छ । तर हामी कतिले थाहा पाएर पनि त्यो उपाय प्रयोग गरेका छैनौं । शरिरका बाहिरी अंगको सफाइका लागि पानी, श्याम्पु र साबुनले नुहाए जस्तै भित्री अंगको सफाइका लागि सिस्नु खानु पर्ने वैज्ञानिकहरुले बताएका छन्न् । हामीले हप्तामा एक पटक पानीले नुहाए जस्तै गरी नियमित रुपमा हप्तामा एकपटक सिस्नु खाने ग¥यौं भने शरिरका भित्री अंग पनि सफा हुने नेपालका कृषि बैज्ञानिकहरुले पत्ता लगाएका छन् ।

हप्ताको एकपटक सिस्नु खानाले पेटमा रहेका सबै बिकार दिसाको माध्यमबाट बाहिर जाने तथा दिसाको थैलो सफा हुने कृषि बिज्ञहरु बताउछन् । हप्तामा एकपटक सिस्नु खाने मान्छेसँग जुनसुकै प्रकारका रोगहरुसँग लड्ने क्षमता पनि बढी हुन्छ । सामान्यतया यस्ता मान्छेलाई कुनै पनि रोगले छुँदैन । बहुगुण भएको यो सिस्नो हाम्रो पहाडी क्षेत्रका गाँउ घरका वारीका कान्लामा पाईने हुँदा घरमा यसलाई सागको रुपमा पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ । हामीले खाने सागहरु मध्ये सिस्नु पनि एक उत्कृष्ट सागमा पर्छ ।

यस्ता अमूल्य जडीवुटीहरु हाम्रौ घर आंगनमा भएता पनि यसको प्रयोग कसरी र केमा आउछ भन्ने थाहा नहुँदा हामी यस्ता खालका जडीवुटीलाई काटेर त्यसै नष्ट गर्ने र घर पालुवा चौपायको लागी खोले, सोत्तर, घाँस जस्ता कार्यमा प्रयोग गरी रहेका छौ । हाम्रो देश कृषि प्राधन देश भएको हुनाले यहाँ मध्यम वर्गका मानिसहरुको धेरै बसोबास छ र गरिबीको रेखामुनी पर्ने मानीस जो अस्पतालको पहुँच भन्दा धेरै टाढा रहेको छन् ।

यस्ता खालका मानीसहरुलाई यी बहुआयमिक खालका गाँउघरमै पाईने जडीबुटीका बारेमा चेतना दिन सके औषधी नपाएर अकालमा ज्यान गुमाउन बाध्य मानिसको संख्या कम गर्न सकिन्थ्यो । त्यस्तै जागिर नपाएर विदेशीएका जनशक्तिलाई हाम्रा गाँउघरका जडीवुटीको सदुपयोग बारेमा बुझाउन सके यस्ता बहुआयमिक जडीबुटीको खेती गरी आयआर्जनको राम्रो स्रोत हुने र यसरी विदेशीने जनशक्तिलाई कम गर्न मद्दत पुग्दथ्यो ।

प्रकाशित मिति May 15, 2019